Merhaba, bu yazıda hep birlikte bir adım geri çekilip “neden – nasıl diye” bakıyoruz: Kronik Hastalıklar neden artıyor? Küresel ve yerel düzeyde farklı açılardan ele alacağım. Yazının sonunda sizden de kendi deneyimlerinizi yorum olarak paylaşmanızı isteyeceğim — çünkü bu konu yalnızca rakamlardan ibaret değil, hepimizin hayatına dokunan bir gerçeklik.
Küresel perspektif: artışın çerçevesi
Dünya genelinde kronik hastalıkların yükü artıyor. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre kronik hastalıklar yani bulaşıcı olmayan hastalıklar (kalp‑damar, diyabet, kronik solunum, kanser gibi) birçok ülkede önde gelen ölüm ve sakatlık nedeni konumunda. ([Dünya Sağlık Örgütü][1]) Bu artışın temelinde birkaç büyük dinamik bulunuyor:
Yaşlanan nüfus: İnsanlar daha uzun yaşıyor ve yaş ilerledikçe kronik hastalıklara yakalanma riski artıyor. ([OECD][2])
Yaşam biçimi değişimleri: Fiziksel aktivitenin azalması, iş – yaşam dengesinin bozulması, işyeri ve kent yaşamının sedanter hale gelmesi; yüksek enerji‑yoğunluklu, işlenmiş gıdaların yaygınlaşması. ([Fortlane Partners][3])
Çevresel ve sosyal faktörler: Hava kirliliği, düşük sosyo‑ekonomik düzey, stres, kentleşme ve göç gibi unsurlar. ([BioMed Central][4])
Küresel beslenme eğilimleri: Fast‑food, hazır gıdalar, şeker ve tuz oranı yüksek ürünlerin yaygınlığı + geleneksel diyetlerden uzaklaşma. ([Frontiers][5])
Bu dinamikler küresel anlamda birbirini besliyor: örneğin gelişmekte olan ülkeler hem hızlı kentleşme hem de içe aktarılan “batılı” yaşam biçimleri nedeniyle kronik hastalıklarda ciddi artış yaşıyor. ([The Lancet][6])
Yerel‑toplumsal bakış: kültürler ve algılar
Her toplumda kronik hastalıkların yayılması ve algılanışı aynı değil. Kültürel, ekonomik ve sosyal bağlamlar büyük rol oynuyor. Örneğin:
Bazı toplumlarda “yaşlanmakla gelen hastalıklar” gibi bir kabulleniş hâkim; bu da önleyici davranışların uygulanmasını zorlaştırabiliyor.
Yöresel beslenme alışkanlıkları, fiziksel aktivite düzeyleri ve sağlık sistemine erişim farklılıkları yerel farkları yaratıyor.
Gelişmiş ülkelerde kronik hastalıkların farkındalığı daha yüksek olabilirken, düşük‑orta gelirli ülkelerde hem önleyici hizmetlere erişim kısıtlı olabiliyor hem de hastalığın erken evrede tanınması güçleşebiliyor. Örneğin, kronik hastalık yükünün %80’den fazlası düşük‑orta gelirli ülkelerde yoğunlaşıyor. ([The Lancet][6])
Türkiye özelinde: Kentleşmenin hızlı olması, geleneksel beslenme ve fiziksel aktivite düzeyinde değişimler, sağlık eğitimine ve önleyici hizmetlere erişimde bölgesel farklılıklar gibi faktörler öne çıkabilir. (Yerel özgün araştırmalara bakmak fayda sağlar.)
Kültürel algı açısından: Bazı toplumlarda şişmanlık iyi yaşam göstergesi olarak algılanabilirken, başka bir toplumda estetik kaygılar baskın olabilir; bu farklı algılar, koruyucu davranışların benimsenmesini etkiliyor.
Evrensel ve yerel etkileşim: neden artıyor?
Evrensel dinamiklerle yerel bağlamlar birleştiğinde kronik hastalık artışının çok katmanlı olduğu görülüyor:
Evrensel dinamik: Küreselleşme, teknoloji, bilgi akışı, besin endüstrisi, medya gibi etkenler. Örneğin hemen her ülkede işlenmiş gıda yaygınlaşıyor, sedanter yaşam biçimi artıyor.
Yerel dinamik: Sağlık sistemi kapasitesi, eğitim düzeyi, yerel kültür, coğrafi koşullar, geleneksel beslenme ve hareket alışkanlıkları, bölgesel çevresel faktörler (örneğin hava kirliliği, kent planlaması) gibi.
Bu etkileşim şöyle çalışabilir: Bir ülkede besin endüstrisinin etkisiyle işlenmiş ürünler artarken, aynı zamanda kentleşmeden kaynaklı azalan hareket düzeyi görülür — buna yerel bir unsur olarak ulaşım altyapısı ve kent içi yürüyüş‑bisiklet yolları da dahil. Sağlık sistemi önleyici hizmetlere yeterince kaynak ayıramıyorsa, kronik hastalıklar hızlı artar.
Ayrıca sosyal eşitsizlikler önemli bir köşe taşı: Daha düşük sosyo‑ekonomik düzeyde olan bireyler kronik hastalık risk faktörlerine (örneğin kötü beslenme, fiziksel aktivitenin azlığı, çevresel maruziyetler) daha sık maruz kalıyor. ([BioMed Central][4])
Sonuç ve topluluk çağrısı
Kronik hastalıkların artışı yalnızca “herkesin yaşı büyüyor, hastalık artıyor” basitliğiyle açıklanamaz. Küresel düzeyde ortak bir dalga halinde ilerlerken, yerel bağlamlarda çok farklı yansımaları var. Sizden ricam: bu konuda kendi deneyiminizi düşünün — çevrenizde kronik hastalığa yakalanma veya risk altında olma durumları görüyorsanız, ne tür yaşam biçimi değişimleri gördünüz? Beslenme, hareket, şehir – kent yaşamı, sosyal bağlar açısından neler değişti sizce? Yorumlara yazarak paylaşın, birbirimizden öğrenelim.
Unutmayın: önleme, farkındalık ve topluluk desteği birleştiğinde çok daha güçlü.
[1]: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/noncommunicable-diseases?utm_source=chatgpt.com “Noncommunicable diseases – World Health Organization (WHO)”
[2]: https://www.oecd.org/en/publications/health-at-a-glance-2023_7a7afb35-en/full-report/chronic-conditions_2dfe9bb5.html?utm_source=chatgpt.com “Chronic conditions: Health at a Glance 2023 | OECD”
[3]: https://www.fortlane.com/en/resources/insights/article/global-healthcares-next-challenge-the-rise-of-chronic-diseases.html?utm_source=chatgpt.com “Global healthcare’s next challenge: the rise of chronic diseases”
[4]: https://bmcgeriatr.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12877-025-06095-1?utm_source=chatgpt.com “Global burden of disease and its risk factors for adults aged 70 and …”
[5]: https://www.frontiersin.org/journals/nutrition/articles/10.3389/fnut.2025.1570321/full?utm_source=chatgpt.com “Frontiers | Trends in the burden of chronic diseases attributable to …”
[6]: https://www.thelancet.com/journals/lanhl/article/PIIS2666-7568%2825%2900035-2/fulltext?utm_source=chatgpt.com “Chronic disease accumulation: aetiological basis, the unexplained …”